ره عقل جز پيچ‌درپيچ نيست * بر عارفان جز خدا هيچ نيست توان گفتن اين با حقايق‌شناس * ولى خرده گيرند اهل قياس كه پس آسمان و زمين چيستند * بنى آدم و ديو و دد كيستند ؟ آنگاه در پاسخ مىگويد : پسنديده پرسيدى اى هوشمند * جوابت بگويم گر آيد پسند كه هامون و دريا و كوه و فلك * پرى ، آدميزاد و ديو و ملك همه هرچه هستند از آن كمترند * كه با هستىاش نام هستى برند بدون شك اين معنا از وحدت وجود ، بسيار مطلوب است و در متون دينى و به ويژه دعاهاى مأثور از معصومان فوق‌العاده مورد توجه قرار گرفته است . قرآن كريم خداوند را به عنوان نور آسمان و زمين معرفى نموده است ، اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ « 1 » ، يعنى اگر با ديدهء واقع‌بين به آفرينش بنگريم ، در همه چيز جلوه‌اى از كمال و جمال غير متناهى خدا را مىبينيم ، و امام حسين ( عليه السّلام ) در دعاى عرفه مىفرمايد « كيف يستدل عليك بما هو في وجوده مفتقر اليك ، أيكون لغيرك من الظهور ما ليس لك حتى يكون هو المظهر لك ، متى غبت حتى تحتاج إلى دليل يدلّ عليك . . . » « 2 » . اين نوع معرفت درباره آفريدگار و آفريده در دو مرحله تجلى مىكند ، يكى در مرحلهء نظر و ديگرى در مرحلهء عمل و اين بحث دامنه گسترده‌اى دارد كه در جاى مناسب درباره آن بحث خواهيم كرد . ( انشاء اللّه تعالى ) . 3 - وحدت وجود و كثرت موجود : اين نظريه ، همان است كه در مسألهء قبل مطرح گرديد ، يعنى اصالت وجود در واجب و اصالت ماهيت در ممكنات و از آنجا كه اصالت ماهيت باطل است ، بنابراين نظريهء فوق نيز ارزش بحث ندارد و به تعبير حكيم سبزوارى ، « بر خلاف آنچه طرفداران اين نظريه در مباحث مربوط به توحيد ،

--> ( 1 ) سوره نور ايه 35 . ( 2 ) مفاتيح الجنان ، اعمال روز عرفه .